Comendador, B., Rodríguez, V., Manteiga, A. A estatua-menhir do Tameirón no contexto dos resultados do proxecto de intervención arqueolóxica na Serra da Urdiñeira e o seu contorno (Riós-A Gudiña, Ourense). more

Beatriz Comendador Rey Victor Rodriguez Muniz Alejandro Manteiga Brea A estatua menhir doTameiron no contexto dos resultados do proxecto de intervention arqueoloxica no Monte Urdineira e o seu contorno (A Gudina-Rios, Ourense) Separata de IV Jornadas Raianas "Estelas e estatuas-menires da Pre a Proto-historia' Sabugal 2011 Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia A estatua menhir do Tameiron no contexto dos resultados do proxecto de intervencion arqueoloxica no Monte Urdineira e o seu contorno (A Gudina- Rios, Ourense) Beatriz Comendador Rey, Victor Rodriguez Muniz1, Alejandro Manteiga Brea2 Resume Neste traballo presentamos a estatua menhir atopada casualmente en agosto de 1992 por un vecino do lugar de Santa Maria doTameiron (A Gudina, Ourense) e dada a conecer po Rivas e Rodriguez en 2002. A revision deste achado foi incluida entre os obxectivos do proxecto de Intervencion Arqueolo- xica no Monte Urdineira eoseu contorno (A Gudiha-Rios, Ourense) iniciado no 2009, no contexto da analise dos patrons de asentamento poboacional e a a constitucion como area de transito desta zona, que combina a presenza de dous eixos fundamentals nas comunicacions do terri- torio (oeste- leste coa Meseta, e norte- sur con Portugal), cunha excepcional riqueza patrimo- nial froito da sua remanencia no tempo. Presentamos o levantamento nocturno con luz artificial dos gravados da estatua menhir as! como os resultados preliminares da prospeccion do contorno do lugar onde foi localizada, que permiten relacionala con outras manifestacions arqueoloxicas contiguas: dous tumulos e dous afloramentos de xisto con motivos gravados, no contexto xeral dunha chaira, potencialmente favorable para a localizacion de novos achados. No contexto mais xeral da area prospectada no contorno do Monte Urdineira, presentamos a relacion con diversos xacementos dende a prehistoria recente ata 0 mundo romano, prestan- do atencion a relacion con vias de paso e con recursos minerals. Finalmente propomos unha lectura do achado da estatua menhir partindo do actual estado de conecementos acadados no proxecto, que esperamos poda ser ampliado e mellorado en futuras intervencions. Palabras chave: Estatua menhir, Idade do Bronce, Circulacion. Abstract The present study aims to introduce the statue-menhir, found in august 1992 by a local resi- dent of Santa Maria doTameiron (A Gudina, Ourense) and first published in 2002 by Rivas and Rodriguez. 1 Facultad de Historia. Universidad de Vigo. Campus das Lagoas s/n. 32004. Ourense. beacomendador@ uvigo.es viktormuniz@hotmail.com. Blog do proxecto http://urdinheira.blogspot.com. 2 Department of Archaeology, Connolly Building, University College, Cork, Ireland. alex.manteiga@ gmail.com. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia The revision of this find was included among the objectives of the Archaeological Intervention project in the Monte Urdiheira environment (A Gudina-Rios, Ourense). The project was initiated in 2009, in the context of analysis of settlement patterns and the establishment of the sur- roundings of Monte Urdineira as a transit zone (Rfos - A Gudina). This geographical location combines the presence of the two main axis of communication in the territory (west- east with the Meseta, and north- south with Portugal), an area with an exceptionally rich heritage due to its survival through time. We present the tracing techniques carried out at night with artificial light on the statue-menhir engravings, as well as preliminary results of the survey in the place of discovery. This may allow us to relate the statue-menhir with adjoining archaeological features, such as two tumular mounds and two outcrops with carved motifs, on a plain, a location which is potentially favou- rable for the discovery of new findings. In the broader framework, we study the contextual relationship of the surveyed Monte Ur- dineira with several sites, ranging from the recent prehistory to the Roman world, giving spe- cial emphasis on the relationship with overland routes and ore resources. Finally, we propose an interpretation of the statue-menhir find within the scope of current investigations. We hope these results may provide further insight for future research interven- tions. Keywords: Statue-menhir, Bronze Age, Circulation. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia 219 As circunstancias do achado A estatua menhirfoi atopada casualmente en agosto de 1992 por un vecino do lugar doTameiron, cando estaba a levar a cabo labores agricolas nun terreo da sua propiedade denominada O Cichon. A estatua estaba tombada cando 0 tractor topou con ela, ainda que ao ser retirada presentaba a marca da parte soterrada. All perma- neceu un tempo ata que tecnicos de patrimonio da Xunta de Galicia procederon a sua catalogacion e, mais tarde, operarios do concello da Gudina trasladarona para a sua custodia a un almacen municipal3. Na actualidade atopase fincada nun xardi'n do anti- go Toural na Gudina, preto do albergue de peregrinos. No Catdlogo de Bens Arqueoloxicos Protexidos do Concello deA Gudina (2000:85) a ficha indica que no lugar non apareceron materiais asociados e o lugar do Cichon ten adxudicado un grado de protection patrimonial III (non integral)'-. Coneceramos a estatua a traves da publicacion de Rivas e Rodriguez (2002: 75-77). Posteriormente a sua referenda foi recollida e presentada ao CongresoTrans- fronteirizo de Arqueologi'a celebrado en Montalegre en 2008 (Comendador e Mendez, 2009), e inclui'da na revision das estatuas menhir feita por Gonzalez Garcia (2009). Finalmente, no marco do proxecto Intervention Arqueoloxica no Monte Urdineira e 0 seu contorno5, o lugar do achado foi obxecto dunha prospeccion co obxectivo da loca- lizacion de posibles indicios arqueoloxicos. A revision do contorno doTameiron ofreceu interesantes resultados. Foron localizados dous tumulos no contorno visual proximo. Un deles e denominado Cabeza do Cichon e presenta en xeral un bo estado de conservaci- 6n. Non asi o outro, do que so quedan restos da coiraza. Nos afloramentos proximos de xisto, no dominio visual dos tumulos e do lugar do achado da estatua, foron localizados distintos gravados a base de cazoletas e marcas de pouca entidade. A prospeccion pro- porcionou materiais ceramicos no entorno das terras de cultivo de diversa adscricion. O proxecto presentado inclui'a 0 levantamento do calco da estatua menhir empregando luz artificial co obxectivo de documentar posibles elementos nas zonas mais deterioradas da pedra6. 3 No proceso de identificacion da estatua menhir e da sua recuperacion, foi fundamental a actuacion de J. Rodriguez Cruz, quen recentemente publicou unha resefia (Cruz, 2009). 4 Catalogo A. 21-GA32034. Piano 1:5.000: 266-72. No momento de escribir estas lifias e baixo iniciativa privada, Industria estaba a estudar a viabilidade para a apertura dunha canteira de granito no lugar, onde xa houbera intentos previos {La Region, 11-12-2009). 5 A intervencion arqueoloxica esta inclui'da dentro do proxecto Organizacion territorial da provincia de Ourense na Idade Media (ss. XII-XV). Grupo de Investigation da Vicerreiton'a do Campus de Ourense. Uni- versidade de Vigo. (REF 200S-INOU-04) Concedido pola Vicerreiton'a do Campus de Ourense e co finan- ciamento da Deputacion de Ourense. A intervencion foi autorizada pola Direccion Xeral do Patrimonio de Galicia da Consellen'a de Cultura eTurismo da Xunta de Galicia e dirixida por Beatriz Comendador Rey (Profesora AsociadaT3-P6 da area de Prehistoria da UVIGO). 6 Este traballo foi realizado coa colaboracion de Jose Luis Mendez Fernandez, restaurador do Museo Arqueoloxico Provincial de Ourense, a quen agradecemos a elaboracion da diagnose do estado de con- servacion da peza aportada neste texto. 220 Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia Localizacion e descricion do contexto xeografico rexional A area obxecto de actuacion na intervencion arqueoloxica situase no sueste da provincia de Ourense, inscribi'ndose nas primeiras alturas das serras orientals que se- paran a depresion de Monterrei (ao oeste) das terras zamoranas de Sanabria (ao les- te). A Urdineira atopase na zona meridional do concello de A Gudina e parcialmente no norte do concello de Rios, que forman, xunto co concello da Mezquita, a chamada Terra das Frieiras, integrada na comarca de Venn7 (Estampa 1). Dende o punto de vista do relevo, a morfoloxi'a esta constitui'da por serras, chairas a distintas altitudes e vales. O relevo chairo e resultado da tectonica (bloques fracturados e elevados), unha intensa accion erosiva e a posterior incision fluvial, so- bre xistos, cuarzo e granito. Caracten'stica e a presenza de fallas onde hai numerosos abeiros e palas ou buracas. Entre estas esta a chamada Cova das Choias ou Casa das Grallas, na cima do Monte Urdineira (tamen chamado Serra da Urdineira) que e un estribo montanoso da parte sur do Invernadeiro, ao que se vencella polo norte por medio dos montes do Sangunedo. A sua altura maxima situase no Pico da Urdineira, con 1.146 m.s.n.m., estando as alturas medias entre os 700 e 1150 m.s.n.m nunha area xenerica aproximada dunhas 50 Ha. A zona esta inscrita entre dous grandes complexos litoloxicos: o grani'tico e o metamorfico. A area da Urdineira inscn'bese no dominio de xistos de Galicia-Tras-os- -Montes, mentres que a zona doTameiron esta no do complexo grani'tico. Sobre estes grupos desenvolvese unha cobertura edafoloxica caracterizada por un predominio de solos de tipo ranker. Con respecto a rede de drenaxe, caracten'zase por pertencer a baci'a do no Dou- ro, estruturada en torno a dous colectores principals: cara a occidente, o rio Mente, e cara o oriente 0 rio da Ribeira. 0 rio Mente, xa na parte final do seu recorrido, fai de fronteira con Portugal, onde conflue co Ribeira ou Pentes no rio Rabagal. Son cursos fluviais de escaso caudal e moi encaixados, que sucan formas alombadas e depresions. Dende 0 punto de vista climatico, pode inclui'rse no que Perez Alberti (1982: 94) define como oceanico de montana, caracterizado por temperaturas baixas e precipi- tacions altas, cunha oscilacion termica superior aos 12° asi como bastantes di'as de precipitacions en forma de neve e xeadas durante os meses invernais. A proximida- de da Meseta dalle a estas terras unha certa orixinalidade, cunha marcada diferen- za entre os meses estivais e invernais. As caracteristicas climaticas condicionan en boa medida a aparicion de formacions vexetais con presenza de plantas claramente mediterraneas: esteva ou xara, erbedo e romeu xunto con especies oceanicas como os soutos de castaneiras ou carballos. Nas partes mais altas predominan as urces e 7 Con respecto a situacion do entorno de traballo, esta inscrito dentro da seguintes follas da cartografi'a: Folla-265 Laza, 1:25.000, Folia 265-IV (Campobecerros); Folla-266 A Gudina, 1:25.000, Folia 266-III (A Gudina); Folla-303 Venn, 1:25.000, Folia 303-II (Rios); Folla-304 Hermisende, 1:25.000, Folia 304-I (Cha- guazoso) Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia 221 carqueixas e nos vales os erbedos, carballos e castineiras, ainda que no ultimos anos houbo repoboacion forestal con pineiro. A principal actividade economica e a agropecuaria, especialmente ovicaprina, existindo un limitado espazo cultivado nas cortinas en torno as aldeas, e moi destaca- ble o espazo forestal. En canto a dinamica demografica, tratase dunha area regresiva que dende 1900 ven perdendo habitantes dun xeito lento pero constante, resultando nun forte envelle- cemento da poboacion8. So se mantiveron as parroquias situadas cerca das vi'as de comunicacion mais importantes que se cruzan nesta zona, en sentido norte-sur en relacion coa direccion dos vales fluviais, e en sentido leste-oeste en relacion coa via natural pola que discor- re 0 Camino de Castela ou Verea, un dos caminos secundarios a Compostela (Ferreira, 1988:181; Vaz, 2006: 46; Rivas e Rodriguez, 2002: 85). Arrieiros e segadores recorre- ron estes antigos caminos, como evidencian os amilladoiros e os vellos mesons que, xa no seculo XVII, mostraban unha certa notoriedade comercial no concello. Actual- mente pasan pola zona a Autovi'a das Ri'as Baixas A-52, a nacional N-525 Ourense- Benavente, a C-535 A Gudina- Viana do Bolo e a via ferrea dende 0 seculo XIX. Estes eixos actuaron como motor para 0 desenvolvemento de certa infraestrutura terciaria baseada en pequenos comercios, empresas de hostaleria e outros establecementos de servizos centralizados en A Gudina. Resultados preliminares da prospeccion do conxunto arqueoloxico de O Ci- chon (Santa Maria doTameiron, A Gudina). Santa Maria doTameiron esta enclavado nunha plataforma achaiada ben deli- mitada ao oeste polo rio da Ribeira que discorre en direccion norte-sur, e ao sur polo no Diabredo (ou rio doTameiron ou rio Pereiro), que discorre en direccion leste-oeste (Mapa Topografico Nacional de Espana, 1: 25.000, Folia 266-III (A Gudina). No rio da Ribeira confluen 0 Ribeirina e 0 Diabredo para conformar o Rabazal ou Rabagal, ao que xa en terras portuguesas verte as augas tamen 0 Mente. A maior altitude no con- torno e a Cabeza de Penabicos (1.185 s.n.m.), ainda que a maior parte da zona achaia- da esta por riba dos 900 m.s.n.m. A estatua menhirfoi atopada na paraxe de Cabeza do Cichon, que esta ubicada entre A Chaira do Borraxo (ao nordeste), As Searas (ao noroeste), Franxo (ao norte), e o Camino do Roupeiro (ao sur) en torno dos 1.060 m de altitude, a escasos dous qui- lometros km ao noroeste do nucleo habitado de Santa Maria doTameiron (A Gudina) (Estampa 2). Tratase dunha franxa de terra paralela ao camino (a finca do Cichon) que actu- almente constitue un souto. 8 Na Gudina pasou de 2.697 habitantes no 1900 a 1.568 en 2008, mentres en Rios, de 4.664 habitantes no 1900 a 2097 en 2004. Datos INE, IGE. 222 Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia A estatua non se atopaba fincada no momento do achado, afnda que si soter- rada, e xa apareceu fracturada. Non se conece o lugar exacto que ocupan'a na finca, ai'nda que si o sitio aproximado, por mais que non podemos confirmar que aparecera in situ. Revisadas as coordenadas con G.P.S. e a fotografi'a aerea, podemos corrixir os minutos que figuran na ficha do concello de A Gudina (Taboa 1). COORDENADAS NO ENTORNO DO CICHON REF LAT LONG Estatua-menhir (prospeccion) 42 01 04 7 08 07 Estatua-menhir (Ficha PGOU) 42 01 26 7 08 20 Tiimulo 1. Cabeza do Cichon. 42 01 02 7 07 58 Afloramento 2 42 01 05 7 07 56 Tiimulo 2 42 01 07 7 07 56 Afloramento 1 42 01 10 7 07 57 Dispersion 1 42 01 05 7 08 16 Dispersion 2 42 00 56 7 08 14 As Muradellas 42 00 41 7 08 46 Taboa i A revision das terras remexidas na finca non ofreceu restos de ceramica ou ma- terial doutra entidade, ai'nda que apuntamos a presenza de abondosos anacos de pe- dra gram'tica de bo tamafio (Estampa 3). Ao suroeste da finca do Cichon hai duas pequenas elevacions formadas por ma- terials gram'ticos cofiecidas como Os Tocos do Camino de Medias, e OToco do Roupei- ro, por medio das que vai un camino nunha zona de portela (Portela do Cichon). Dende o punto de vista litoloxico a zona doTameiron esta inserida no dominio das rochas gram'ticas hercmicas, con presenza de granito de duas micas e granodiori- tas (IGME, 1982). E interesante destacar que 0 camino que discorre entre a finca do Ci- chon (ao noroeste) e Os Tocos (ao sueste) constitue o h'mite e zona de contacto entre unha area de rochas gram'ticas e a zona de xistos e paraneises. Tratase dun granito de duas micas de boa calidade, que foi canteira en tempos recentes9. A prospeccion dos afloramentos gram'ticos na zona dos Tocos non ofreceu resultados en canto a presen- za de gravados, ai'nda que si hai diversas pi'as naturais e abondoso cascallo solto. Os escasos gravados apareceron so na area dos afloramentos de xisto. Fronte a Portela do Cichon, cara ao nordeste, o lugar do achado semella un pe- queno anfiteatro onde a estatua estan'a localizada na parte mais baixa, mentres que algo mais elevadas por tras dela, e recortadas no horizonte, son visibles na paisaxe catro estruturas que pasamos a describir (Estampa 3). Tumulo 1. Cabeza de Cichon (Estampa 4). 9 Afnda non temos resultados sobre a posibilidade de que a estatua sexa feita con este granito local. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre d Proto-historia O Tumulo iou Cabeza do Cichon10, esta emprazado nunha pequena plataforma elevada ao leste da finca onde apareceu a estatua menhir. Tratase dun tumulo de di- mensions medias, que mede no seu eixo norte-sur uns 19.50 m., e no leste-oeste, uns 18.60 m. A altura no lado oeste e de 1,80 m., sendo menor cara o leste onde non supe- ra o 1.50 m. Esta construi'do sobre un afloramento de xisto, que asoma no sector sur, e posiblemente foi aproveitado para darlle unha maior monumentalidade, fenomeno este que temos observado noutros tumulos galegos. Os indicios visibles de coiraza in- dican nembargante, que o xisto non foi empregado na posible coiraza, xa que afloran pedras de bo tamano que combinan granito e seixo fundamentalmente. O tumulo presenta unha pequena depresion central de violacion, na que non se observan esteos, ainda que tiradas na superficie, especialmente ao nordeste, hai varias laxes de bo tamano (de 1,50 x 1 m. aproximadamente) e unha gran acumulacion de pedras. 0 seu estado de conservacion e bo, ainda que na metade oeste esta atravesado lonxitudinalmente por unha gabia, na que afloran as pedras soltas da coiraza. Afloramento 1 (Estampa 5). Tratase dun afloramento natural de xisto ao leste do tumulo de Cabeza do Ci- chon, de aparencia conspicua na Una do horizonte, xa que destaca un conxunto de bloques de bo tamano. Ao norte do afloramento hai dous bloques soltos en posicion horizontal, que denominaremos bloque 1 e bloque 2. O bloque 1, mede 85 cm. no seu eixo leste-oeste e 95 cm no seu eixo norte-sur. Presenta catro cazoletas ou covinas gravadas sobre 0 xisto, das que duas estan soltas e outras duas unidas por un suco. O motivo de duas covinas unidas ten un desenvolve- mento de 30 x 10 cm, e 0 gravado presenta unha profundidade de entre 465 cm. As outras duas covinas miden 5x4x2 cm 68x7x3 cm. Presenta tamen un posible mo- tivo semicircular. O xisto presenta unha superficie irregular dada a sua conformacion foliacea, na que os gravados estan feitos na direccion perpendicular ao pregamento, a contraveta. O bloque 2, mede 45 cm no seu eixo leste-oeste e 120 no seu eixo norte-sur, separandose do chan uns 35 cm. Na superficie horizontal presenta unha cazoleta de 30 x 12 cm e 8 cm de profundidade, asf como un suco duns 10 cm de longo e 3 cm de profundidade. Por ultimo nunha parte mais sobresai'nte da superficie presenta uns trazos gravados mal conservados e posiblemente modernos. Na revision do afloramento, entre os bloques, habi'a abondosa vexetacion de monte baixo, especialmente queiruga polo que e posible que unha nova inspeccion mais detida permita atopar novos motivos. Tumulo 2 do Cichon (Estampa 4). 10 O tumulo esta inedito, pero coneciamos referencias de Jose Manuel Lorenzo Rodriguez a traves de Jose Rodriguez Cruz sobre a sua existencia. 224 Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia Ao leste do afloramento 1 e ao oeste do afloramento i, atopase un resalte no terreo con abondosas pedras de granito e seixo. Pola sua configuracion e pola presenza de pedras de pequeno e mediano tamano que poden'an formar parte dunha coiraza, especialmente na parte oeste, consideramos que son os restos dun tumulo arrasado. No seu eixo norte-sur a dispersion de pedras e a acumulacion de terras ten unhas dimensions duns 8,5 m e de 7,20 no leste-oeste, estando mellor preservado cara ao su- roeste, onde acada unha altura duns 50 cm, fronte aos 30 cm do seu lado nordeste. Presenta un profundo suco central que atravesa a estrutura na parte central con orientacion sueste-nordeste. Actualmente esta lixeiramente cuberto de carqueixa e monte baixo. Salvo as pedras que forma nan parte dunha posible coiraza, no foron apreciados outros materials arqueoloxicos en superficie. Afloramento 2 (Estampa 6). Ao este do tumulo 2, se atopase un afloramento conspicuo na lina do horizonte, con aspecto de tumulo. Sobresae un bloque de xisto de grandes dimensions duns 3, 5 m no seu eixo norte-sur, e 2,3 m no seu eixo leste-oeste. Na sua parte norte presenta unha cazoleta de 17 x 10 cm e 6 cm de profundidade. No seu extremo suroeste presen- ta outra posible cazoleta de 6 x 6 cm e 2,5 cm de profundidade. No seu lateral leste aparece unha importante acumulacion de pedras en superficie que poden'an ter formado parte dalgunha estrutura de cronoloxi'a e uso desconecidos. No contorno do conxunto do Cichon, a revision das leiras aradas circundantes ofreceu duas dispersions de materiais. Na primeira, seguindo o camiho ao noroeste da finca do Cichon, aparece o conxunto mais importante. Moitas ceramicas son mo- dernas ou estan feitas a torno, pero tamen aparecen outras de conformacion manual e factura antiga, ai'nda pendentes de estudo, xunto cunha pequena placa de pizarra perforada. A segunda, atopase ao oeste da elevacion dosTocos do Camino de Medias, seguindo o denominado camino doToxal, e consiste nun grupo de ceramicas feitas a torno de adscricion indeterminada. Poden'an ter relacion con aportes para 0 cultivo, ou tamen cos indicios de poboamento a escaso medio quilometro ao suroeste do lu- gar do Cichon, no lugar conecido como As Muradellas, Tameiron Velio ou Tameiron- cinos (Rivas e Rodriguez, 2002: 61) catalogado como asentamento romano de chaira (Varela e Lopez, 1991-1992; Rivas e Rodriguez, 2002: 61) que forneceu material cera- mico e fragmentos de elementos construtivos, removidos por labores agn'colas. Aestatua menhir Tratase dunha escultura de vulto redondo feita en pedra gram'tica, de ton rosa- ceo11, de seccion e configuracion xeral antropomorfa que presenta o inicio dos brazos e insinua a cintura. O remate da parte superior mostra unha rotura e polo tanto des- ia Datos do alto e peso tornados por J. Rodriguez Cruz. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia conecese a forma que puidera ter este anaco que falta, pois ata o de agora non apare- ceu. Cando se atopou media de alto 2*35 m., ai'nda que actualmente ao estarfincada so esta a vista unha porcion menor. Mide 63 cm. de ancho e 26 cm. de grosor. 0 seu peso aproximado e de uns 250 quilos. Fixemos un levantamento con luz artificial co obxectivo de rexistrar con detalle posibles elementos gravados nas zonas mais deterioradas da pedra. A estatua esta actualmente fincada con boa parte da sua base soterrada, polo que evidentemente o traballo so se fixo na parte que actualmente esta a vista12. O reverso, a parte mais coidada, presenta un debuxo subrectangular en relevo ao xeito de "estola" alongada. E interesante sinalar que esta forma non esta confi- gurada mediante un suco gravado, senon mediante a creacion dun suave altorrelevo a traves dun rebaixe de grosor e conservacion variable. No sector superior dereito esta moi perdido, ai'nda que se aprecia ben o h'mite interno. A dereita deste motivo, aparece un rebaixe incompleto de forma triangular do que non esta clara a sua feitura antiga, xa que todo o lateral dereito esta afectado por perda de material na superficie (Estampa 7). No anverso presenta diversas faltas e marcas modernas, posiblemente resulta- do do seu traslado. Na parte central observase un conxunto de sucos soltos que pode- rian configurar unha figura subrectangular aberta por riba. Aprecianse tamen outros sucos soltos na parte mais alta e un na mas baixa. Nos laterals, a parte superior semella ter cotos ou saintes de forma redondea- da. 0 lateral esquerdo presenta tres tramos de suco cerca da actual base e unha falta circular poden'a ser considerada unha cazoleta. Pola sua parte, 0 lateral dereito pre- senta diversas gretas na base. Malia estar incompleto e presentar perdas de materia en diversas partes (afec- tando nalgun punto a zonas decoradas), o material esta relativamente ben conser- vado: amosa unha boa cohesion, sen a disgregacion propia da forte meteorizacion qui'mica, habitual nas interaccions temperatura / humidade / acidez do chan do pais, pese a ter estado enterrado moito tempo e, posteriormente, a intemperie. Si aparece un desgaste acusado das superficies e decoracions, propio do perio- do de enterramento, e parcialmente pola actual exposicion aos axentes ambientais; tamen se aprecian algunhas fendas, e areas de granito recentemente expostas, por perda de placas de materia. Polas suas caracten'sticas pode ser integrada no grupo de estatuas menhir, sen- do 0 seu referente mais proximo a de Faioes (Chaves) no val doTamega, xa que ambas se diferencian das outras pola ausencia de aspecto falico. Podemos atopar a presenza do motivo xeometrico no reverso tanto na de Faioes, como nas de Chaves, Bouga, San 12 Para o desenvolvemento do traballo inicialmente revisouse a superficie da estatua empregando dous focos de gran potencia, movendo a iluminacion as posicions mais axeitadas. Posteriormente realizouse a marcaxe con xiz dos Ifmites dos sucos e elementos relevantes para despois indicar os aspectos rexistra- dos sobre un plastico de polietileno sobreposto, empregando distintas cores para distinguilos. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia Joao de Ver e Muino de San Pedro (Gonzalez Garcia, 2009), asi como na dada a cone- cer neste volume de Cruz de Cepos (Montalegre) {Vid. Alves e Reis). Sen embargo, a revision confirmou a ausencia de representacion de armas. Outro aspecto interesante e que non mostra indicios aparentes de reutilizacion, como seria o caso da de Mumo de San Pedro reconvertida en epi'grafe funerario en epoca romana (Vid. Gonzalez). Deixaremos os aspectos relativos a sua interpretacion e cronoloxi'a para as con- sideracions finais do traballo. O entorno arqueoloxico da estatua menhir do Tameiron A zona transfronteiriza do sur da provincia de Ourense e Tras-os-Montes foi obxecto de atencion por multiples investigadores que realizaron traballos sobre a ar- queoloxi'a provincial, a etnografi'a e a Idade Media, continuando o labor desenvolvido dende principios do s. XX pola Comision Provincial de Monumentos de Ourense. Os ultimos traballos realizados na zona indican o alto potencial arqueoloxico ai'nda por descubrir dunha rexion con caracten'sticas peculiares, tamen na Idade do Ferro (Gon- zalez Ruibal, 2009). Ai'nda no estado preliminar no que se encontran os estudos da intervencion na area da estatua menhir do Tameiron, inclui'dos como unha actuacion puntual no marco da prospeccion da Serra da Urdineira e o seu contorno, neste apar- tado imos procurar unha vision 0 mais completa posible do seu contexto arqueoloxi- co, e tamen, dun xeito mas global, do territorio no que se atopa. Para este punto empregaremos resultados da recente prospeccion, e tamen, dun xeito extensivo, empregaremos informacion sobre xacementos e puntos xa refe- ridos en catalogacions arqueoloxicas previas, recollidos tanto na documentacion dos plans de ordenacion dos concellos de A Gudina e Rios, como no Inventario de Xace- mentos Arqueoloxicos da Xunta de Galicia, e noutros traballos publicados, sendo moi de destacar como sintese o de Rivas e Rodriguez (2002). 1. O fenomeno tumular e a arte rupestre No relativo ao achado de tumulos, na zona inmediata ao paraxe do Cichon, aparte dos xa citados, non hai referencias previas, ai'nda que as caracten'sticas orogra- ficas (unha chaira) son propicias para o emprazamento de necropoles, das que pode- n'a ser indicativa a conservacion de toponimos en areas proximas, como o de As Antas, cara ao este do lugar13 que seran obxecto de futuras intervencions (Estampa 2). Nun contexto mais amplo, hai que citar a Mamoa de Val da Lagoa (Santiago de Carracedo, A Gudina), as referencias a duas ou tres mamoas destruidas no Alto do 13 Recollido tanto na cartografia 1:25.000 como nos traballos do ProxectoToponimia de Galicia (PTG), realizado en Rios e A Gudina por Vicente Feijoo Ares. Este proxecto, de grande utilidade para a interven- cion arqueoloxica, foi posto en marcha en Maio do ano 2000 dende a Consellen'a de Presidencia, en co- laboracion coa S.A. para o desenvolvemento comarcal de Galicia e co apoio da Consellen'a de Educacion e Ordenacion Universitaria. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-histoha Espino (San Mamede de Pentes, A Gudina) ou a Medorra da Gudina, que foi obxecto dunha intervencion en 1996 con motivo das obras de construcion da Autovi'a das Ri'as Baixas1*. Tina unha coiraza de pizarra, seixo e granito e tina un anel perimetral (Rivas e Rodriguez, 2002: 53). Por ultimo, na prospeccion foi atopado un novo tumulo no sector norte da Serra da Urdineira, na Chaira das Pozas (Estampa 8). Tanto o tumulo deVal da Lagoa como ode Chaira das Pozas son estruturas pequenas nas que destaca unha coiraza de seixo branco. A posibilidade de documentar a contiguidade fi'sica entre a estatua menhir, e os afloramentos con gravados e tumulos aconsella a revision dos casos de relacions similares no norte da Peninsula Iberica, como os de Collado de Sejos 1 y 2 (Polaciones, Cantabria), o da estatua menhir de Soalar (Elizondo, Navarra), situada nunha area de actividade ao ar libre onde hai varias estruturas megah'ticas, e outros revisados recen- temente por Di'az-Guardamino (2008), que suxire a existencia de complexas cadeas de practicas que estruturan eses lugares. Mais conecidas son as referencias sobre arte rupestre, de tema recorrente a base de cazoletas e ferraduras. Podemos mencionar os petroglifos de Leiras da Pre- seira en San Pedro da Gudina onde hai gravadas mais de cen cazoletas (Barandela e Lorenzo, 2004: 71-72). Pola sua banda, o doTameiron presenta ferraduriformes, se- mellantes a desaparecida Pedra da Vidueira (O Navallo, Rios)15 (Romero, 1926; Tabo- ada, 1955: 336), e garda relacion tanto a nivel estih'stico como folclorico coa Pala dos Toucinos, Penedo do Mouro ou Penedo de Santiago (O Canizo, A Gudina) ou A Ferra- dura (Pereiro, A Gudina) (Rivas e Rodriguez, 2002: 57, 71) (Estampa 8). Ferro Couselo (1952) xa se decantara pola sua cronoloxi'a historica a partir do seu traballo con documentos dos mosteiros de Oseira e Celanova (s. XVI-XVII) nos que a ferradura e utilizada como demarcacion de propiedades, e outros documentos de epoca mais tardi'a (seculo XVIII) onde se especifica tamen a sua feitura. Recentemen- te Barandela e Lorenzo (2007) venen de facer unha revision sobre os petroglifos con ferraduras e a tradicion oral sobre Santiago Matamouros nas terras da Mezquita, sina- lando a cronoloxi'a historica dos gravados, ai'nda que tamen a sua posible convivencia con outros de cronoloxi'a prehistorica. Poden'amos asumir perfectamente para o sur da provincia de Ourense as pro- postas da recente si'ntese realizada por Alves e Reis (2009) para a rexion deTras-os- -Montes, que pon de manifesto o interese dunha rexion habitualmente reducida a sua caracterizacion como unha area de confluencia entre a denominada Arte Atlantica e a Arte Esquematica, pero necesitada dun estudo mais detallado sobre a sua inmensa diversidade tematica e as suas descontinuidades espazo temporais. Ai'nda que non somos capaces de aventurar unha cronoloxi'a para os motivos sinxelos gravados no Cichon, a contiguidade cos tumulos detectados e coherencia es- 14 Intervencion dirixida por A. Parga (CJ102A-95/76-D). 15 Confirmamos a sua destrucion nos traballos de prospeccion. Segundo os vecinos do Navallo, a pedra foi empregada na construcion da igrexa. 228 Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia trutural nos seus criterios de emprazamento, permite propor como hipotese a crono- loxi'a prehistorica de al menos, alguns destes motivos. 2. A Idade do Bronce O entorno arqueoloxico da estatua menhir doTameiron ofrece importantes in- dicios de ocupacion ao longo da Idade do Bronce, o que ten especial interese para a sua contextualizacion. O mais proximo e o lugarde Meiro Longo, a uns seis quilometros ao noroeste do lugar do Cichon (Estampa 8), onde se empraza o xacemento da Corga da Mela (Pen- tes, A Gudina)16, conecido na bibliografia por ter aportado alguns dos escasos moldes de fundicion da prehistoria recente galega. Dun xeito casual foron atopados un molde de fundicion bivalvo de machados pianos semellante ao tipo Barcelos (ainda que co gume menos pronunciado), e dous fragmentos de moldes sen parella, para fundicion dun cicel un deles, e indeterminado o outro (Taboada,ig73). Estan realizados nunha pedra semellante a esteatita, con indicios claros de uso. Actualmente estan deposita- dos no Museo Arqueoloxico Provincial de Ourense. Ainda que non esta claro si se trata dun acubillo nun entorno illado ou un con- texto mais amplo, nos ultimos anos, por mor dos traballos agn'colas, a Corga de Mela, ten aportado outros materiais de interese (Rivas e Rodriguez, 2002:70)17. Na revision superficial do terreo efectuada no transcurso da prospeccion atoparonse alguns frag- mentos de ceramica lisa de conformacion manual e adscricion prehistorica, as! como un posible fragmento de mui'no piano. Atipoloxi'a dos moldes apunta as orixes da metalurxia de bronce, cunha posi- ble datacion de mediados do segundo milenio A.C (Comendador e Bettencourt, 2009). Unha cronoloxi'a semellante e a proposta pola equipa de escavacion para o xacemento trasmontano de Fraga dos Corvos (Vilar do Monte, Macedo de Cavaleiros), a uns sesen- ta quilometros ao sur do xacemento de Corga de Mela, seguindo o curso norte-sur do Rabaqal e acadando a baci'a de Mirandela, accesible a traves do curso doTua. Este xa- cemento forneceu nos ultimos anos a documentacion mais completa e antiga sobre a primeira producion de bronce binario do noroeste e posiblemente, de toda a Peninsula Iberica (Senna-Martinez et al,, 2006). Na campana do 2008 atoparon un fragmento de 16 Na prospeccion foron tomadas correctamente as suas coordenadas. Atopamos erros na localizacion cartografica do xacemento na documentacion que consta na D.X.P. que figuran tanto na ficha de inven- tario como na delimitacion para o Plan de Ordenacion Municipal deA Gudina, ainda que a descricion do lugar asf como os datos do propietario coinciden. 17 O dono da finca onde apareceran hai anos os moldes, German Barxa de Erosa, conserva unha colecci- 6n dos materiais que ven atopando durante estes anos no mesmo terreo, entre os que figura unha pedra irregular con perforacion bitroncoconica obh'cua (2,5 x 2 cm), un fragmento de base dun muifio navicu- lar e unha man de muino. Tamen atopou unha cuncha de caracol marino, que semella unha intrusion contemporanea, xa que foi identifkada como Babylonia japonica, unha especie endemica dos mares de Xapon, que vive a uns 20 metros de profundidade. Agradecemos a Eduardo Gonzalez e Victor Bejega do grupo de Arqueomalacologia de Leon os seus comentarios ao respecto. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia 229 molde para a fundicion de machados "identico" ao de Corga de Mela18, que os autores encadran nun momento antigo da Primeira Idade do Bronce pola presenza de cera- mica campaniforme xunto con formas e decoracions ti'picas do "Mundo Cogeces" en practicamente todas as cabanas escavadas (Senna-Marti'nez et ai, 2009:73). Neste mesmo marco cronoloxico do Bronce Medio segundo a cronoloxi'a tra- dicional, insi'rese a datacion publicada recentemente19 para 0 enterramento en Cista da Forxa ou das Fraguas (Vilarino dasTouzas, Rios), a escasos quilometros ao oeste doTameiron (Estampa 8). A datacion foi obtida dos restos carbonizados dun dos ca- tros vasos troncoconicos aparecidos na intervencion de urxencia realizada en 1995 a seguir do seu achado casual (dirixida por F. Mendez) e que foron analizados e inter- pretados como restos de cervexa (Prieto et ai, 2009a: 95). A esta informacion debe engadirse a que ven de ser publicada sobre o xacemento de Fraga do Zorro (Abedes, Venn), necropole de fosas cunha datacion que 0 situa no Bronce Inicial galego de con- textos campaniformes (Prieto et al, 2009b). Ademais da inhumacion en cista ou en fosa na rexion, temos que mencionar a presenza de grutas e abrigos ocupados como lugares de enterramento e de depositos durante a Idade do Bronce, aspectos funerarios tratados por Bettencourt (2009), quen retire varios xacementos con restos oseos e materials diversos. Destacariamos pola sua proximidade A Lorga de Dine (Vinhais, Braganqa) doutro lado da raia, onde haberia in- dicios de enterramentos dende cando menos o Calcoh'tico rexional ata a Idade do Bron- ce e o Fragao da Pitorca (Chaves). Foron realizados enterramentos nun pen'odo amplo (asociados a un posible poboado) e apareceu unha espiral de ouro e un machado de perfil trapecial e gume destacado (Comendador, 1997: 124, n° 57b) cunha morfoloxia pouco habitual con respecto dos machados pianos de cobre, polo que a falta de anah'ti- ca, poden'a sertida en conta a posibilidade de que se trate un machado de bronce. O emprego para usos diversos de covas ou abrigos poden'a ser corroborado para a zona do Tameiron a partir dos datos dunha escavacion antiga na chamada Fraga do Pombal (Barxa)20, refuxio natural de considerables dimensions (Estampa 8). Segundo informa Lopez Cuevillas (1956), en 1952 Laureano Prieto, mestre e intelec- tual da Gudina, fixera unhas catas que permitiran detectartres niveis arqueoloxicos de pouca potencia separados por outros esteriles, considerando o primeiro da Idade Media pola presenza de ceramica a torno, o segundo dos inicios da romanizacion, e 0 terceiro neoh'tico polo achado de ceramicas "asimilables as dos dolmens"21. Segun- 18 Machados similares aos do deposito de Agro Velho (Montalegre, Vila Real) (Teixeira e Fernandes, 1963-64). 19 Ua-21691: 3370+45 BP, 1746-1523 20 cal BC (Prieto et al., 200a: 95). 20 No Inventario de Xacementos Arqueoloxicos da D.X.P. figuran como duas covas: a de Pentes (Ref. 3) e a Fraga do Pombal (Ref. 4). Consideramos que pode tratarse da mesma, xa que A chamada Fraga do Pombal esta en Barxa, pero tamen preto de Pentes. 21 "A 58 cm, en una oquedad de la roca, se encontraron una piedra bastante grande y dos pequenos fragmentos de vasos, uno rojo y otro pardo amarillento, los dos gruesos y toscos" (Lopez Cuevillas, 1956: 298). Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia do os vecifios mais vellos, atoparan ah' restos de moas e dentes, mais duas pequenas pezas de bronce macizo, semellando ser arracadas, entregadas a Laureano Prieto, e hoxe en paradoiro desconecido (Varela e Lopez, 1991-1992)22. Na serra da Urdineira, na Cova das Choias ou Casa das Grallas (Estampa 8); ta- men hai referencias a localizacion dun punzon de oso duns 5 cm. de longo confiestra redonda napunta, e de feith pouco acabado (Romero, 1926). Infelizmente son achados antigos, que deberan ser obxecto de revision e novos estudos. A un momento posterior, dos finais da Idade do Bronce, pertencen'a 0 conxunto do Abrigo 2 do xacemento de Fraga dos Corvos, xa referido, onde nun posible contex- ts funerario, apareceu un pequeno brazalete en bronce, unha fibula de dobre resorte e un pendente ou pendeloque decorado, feito que e interpretado como unha relacion co mundo orientalizante (Senna-Martinez, etai, 2006: 5; Figueiredo etai, 2007; Fi- gueiredoetai., 2009). 0 achado do abrigo 2 da Fraga das Corvos poden'a ter unha relacion cronoloxica co do denominadoTesouro da Urdineira, atopado casualmente por volta do ano 1921 cerca do lugar de Parada da Serra (A Gudina, Ourense) (Maci'as, 1921; Romero, 1926; Lopez Cuevillas, 1958) a escasos dez quilometros en liha recta ao oeste doTameiron (Estampa 8). O conxunto esta integrado por dous brazaletes de ouro e un disco ou "boton" de bronce (Comendador e Mendez, 2009; Comendador, 2009). Distintos au- tores apuntaron a sua hipotese cronoloxica e cultural baseada nas semellanzas con outras pezas de diferentes contextos da Prehistoria Europea, especialmente da Idade do Bronce, pero os aspectos formais e a tecnoloxi'a de elaboracion mediante o em- prego do baleirado a cera perdida e o emprego dun torno de eixo vertical, permitiron ponelos en relacion coa ouriven'a Villena/Estremoz que aparece na fachada atlantica europea no Bronce Final (Armbruster, 1999: 242; 2000). Poden'an ser items persoais no caso de tratarse dun hipotetico enxoval funerario, opcion pola que se decantan Rivas e Rodriguez, (2002: 69) e tamen Suarez (1990: 141), tendo en conta a com- plementariedade das pezas. Outra posibilidade e consideralas un acubillo ritual nun punto sinalado da paisaxe. Perea (2005: 61-62) indica unha serie de achados de ouro ao longo da fachada atlantica durante a Idade de Bronce e a transicion para a Idade do Ferro, que pertencen a un codigo semantico que semella regularizado: depositos contendo espirais ou cadeas de espirais de ouro, depositos con ouriven'a tipo Villena (Perea, 2005: Lam. 3) ou tipo Sagrajas/Berzocana. Tendo en conta estes aspectos, po- den ser postos en relacion con outros achados do noroeste peninsular, interpretados como depositos do Bronce Final e que presentan unha serie de caracten'sticas comuns (Comendador 2009, Taboa 1, Figura 3). De feito, os da Urdineira non son os unicos brazaletes da rexion inseribles nes- te ambito. Tamen estan os de Ourense, Toen, Alto da Pedisqueira (Chaves) e, mais 22 Lopez Cuevillas (1956: 298) fala dun "pedazo de mandi'bula de un ovido con dos molares" na segunda capa, pero non hai novas de posibles arracadas. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre d Proto-historia lonxe, os de Melide e Monte da Saia (Braga). En todo caso son items moi elaborados, que requiren unha manufactura especializada e que poderian ser de producion local ou, mais probablemente, importados dun contexto cultural foraneo. Tal feito poden'a revelar importante informacion sobre as alianzas poh'ticas locais e/ou rexionais, asi coma da circulacion de persoas e tamen de tecnoloxia e de valores rituais e sociais. A presenza dunha cultura material dedicada a creacion de identidades e a cons- trucion do poder dende mediados do segundo milenio ata os inicios do primeiro, e un contexto coherente para o achado da estatua menhir doTameiron, xa que o Bronce Final e a datacion que se ven dando aos exemplares de Ermida, Faioes, Bouza y Cha- ves, ou a inicios de la Idade do Ferro, no caso das de Chaves e San Joao de Ver; pola tipoloxi'a dos obxectos representados (Jorge, 1991: 367-368, Bettencourt, 2005:171, Gonzalez Garcia, 2009). 3. A Idade do Ferro e a romanizacion Na estampa 8 recollemos alguns dos xacementos fortificados da Idade do Ferro no entorno do Cichon, ai'nda que 0 estado actual da investigacion non permite polo de agora unha mellor caracterizacion. Rivas e Rodriguez (2002: 53-65) consideran que semellan ter sido influi'dos pola explotacion dos minerais, e que aparecen moi roma- nizados. O poboamento castrexo na comarca das Frieiras foi tratado recentemente por Pungi'n (2009)23, identificando un total de catorce xacementos, e ofrecendo unha intere- sante analise dos seus patrons de asentamento. En xeral estan emprazados en altitudes absolutas medias ou baixas, en relacion coa rede de drenaxe, coas terras cultivates e con potenciais rutas de transito, ai'nda que se poden diferenciar grupos distintos. Contrario a este patron xeral de asentamento estan'a o castro de Pedroso (Tra- sestrada, Rios), asentado nun outeiro conico que resalta no relevo circundante. Na recente intervencion se detectaron polo menos tres linas de muralla e dous posibles accesos. Non foron atopados materials en superficie. Outro xacemento revisado foi o chamado Castelo do Navallo (Rios) (Romero, 1926, Rivas e Rodriguez, 2002: 63), con caracteristicas que poden'an facer pensar nu- nha fortaleza de epoca historica mais que nun asentamento da Idade do Ferro. Gonzalez-Ruibal (2006-2007: 286) ten sinalado para os castros da segunda Ida- de do Ferro da zona deTras-os-Montes que o seu patron de asentamento e moi dis- cordante con respecto da zona galaica propiamente dita e que o poboamento semella estruturarse en relacion aos recursos gandeiros, facendo fincape na considerable con- centracion de "verracos". A area estudada poden'a ser englobada nesta perspectiva, tamen en canto a aparicion desta estatuaria (Taboada, 1955: 349). Os asentamentos fortificados non sen'an o unico modelo de asentamento cone- cido, xa que no lugar de Valdamio (Rios) foi escavado un asentamentos aberto da Ida- 23 O estudo deixa fora parte do concello de Rios. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia de do Ferro en zona de val (Gonzalez Ruibal, 2006-7: 321; Aboal etai, 2002; Parcero, 2002: 382)24. Foi atopado un conxunto de obxectos de procedencia punica e oriental, entre eles un anforisco de vidro de tipo mediterraneo (Concheiro e Vilaseco, no prelo). A importancia destas vi'as naturais de paso relacionadas en epoca romana e im- portante, como amosa a aparicion de diversos miliarios25. Xa falamos anteriormente do posible asentamento no lugar conecido como As Muradellas, ouTameiron Velio (Sta. Ma do Tameiron) a medio quilometro ao noroeste do lugar do Cichon) (Rivas e Rodriguez, 2002: 61). Segundo RodriguezColmenero, (1987: 523) ao pe do castro de Barxa, na actu- al estrada, atopan'ase outro asentamento romano de chaira, e inician'ase a denominada Calzada das Minas. Do proceso de romanizacion e signifkativa a estela funeraria apare- cida no lugar deVeigadallas (OTameiron), no no Diabredo, preto do castro dasCorbizas (ou Carbizas), co epi'grafe NIGER CAMALI (Rivas e Rodriguez, 2002:74). No caso da estatua menhir doTameiron, polo tanto, ao igual que noutras pezas do Noroeste Peninsular, e efectiva a relacion con vi'as de comunicacion e vi'as de auga. Ruiz-Galvez (1998:171-179) indica a sua presenza en zonas montanosas que respon- den ao mesmo patron, pola sua localizacion en funcion de vi'as naturais e zonas de aproveitamento fundamentalmente gandeiro, asociadas a vi'as pecuarias. As estatu- as-menhir do Tameiron e a de Bouca (Mirandela, Braganga) ten'an que ser postas en relacion co val do no Mente-Rabacal e Pentes26, mentres que no val doTamega apa- recen as de Faioes, de Chaves e a de Mui'ho de San Pedro (Venn), e no do Limia a de Vilar de Santos. Un ultimo punto que queremos tratar e a relacion dalguns destes xacementos cos recursos estanm'feros. O Tameiron esta inserto na area mineira de Vilar de Cervos e os famosos estanos de Monterrei, que xa foran loados por Larruga (1784-1800). As minas de Barxa (A Gudina), xunto coa de Penouta e Ramilo (Viana do Bolo) constituen a terceira zona mas importante de minen'a estanni'fera da provincia de Ourense, o que Meijide (1963:197) denomina grupo oriental, para distinguilo do central (no val de Mon- terrei) e o occidental (depositos de Montes, Beariz e Avion). Segundo o propio Meijide, o descubrimento destas minas datan'a do seculo XVIII, tratandose de minas de casiterita integrada en filons de cuarzo con arsenico, explotadas esporadicamente27. Prieto (1945-46: 121) mesmo recolle a referenda de traballos antigos nos xa- cementos de casiterita de Val Grande (A Barxa), Trabisquedo en Pentes, e Tameiron, 24 Intervention de urxencia con motivo das obras da Autovia das Ri'as Baixas dirixida por Angel Conchei- ro (Expediente codigo 03.A.004.1996.003). Tanto nas novas dos xornais como nas citas aparece referido ao concello de Verm, pero o xacemento pertence ao concello de Rios. 25 Miliarios da Barxa (A Gudina), A Esculqueira (A Mezquita), Tameiron (A Gudina), Alberguen'a (O Bolo) en relacion coa via romana chamada "Calzada das Minas" e a Via XVI (Rivas e Rodriguez, 2002:79-80; 83). 26 Un elemento por confirmar e a posible presenza dunha estatua menhir cohecida como Pedra Espeta- da no lugar de Sernande (Pinheiro Novo, Vinhais, Braganga). 27 P. Hervella Puga (veciho da Gudina) quitou durante un trienio pouco menos de 250 arrobas de mineral. En 1804 estableceu unha ferrerfa (Meijide, 1963:197). Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia asi como as lendas asociadas28. As minas do Lombo estan mesmo ao pe do castro de Barxa. Actualmente estan pechadas ai'nda que foron traballadas ata epocas recentes, como recollemos na memoria local. A presenza de recursos estanm'feros e vi'as de paso, e un aspecto a ter en conta para a contextualizacion da estatua menhir doTameiron, xa que a aparicion de este tipo de pezas en areas ricas en minerals, como o estano ou o ouro, sinalada por Bet- tencourt (2005:171), pode ser moi relevante na sua interpretacion. Considerations finais Xa foi posto de relevo o escaso numero de estelas ou estatuas menhir con con- textos estratigraficos verticais conecidos, 0 que motivou unha tendencia a concentrar os estudos nas propias creacions e os seus gravados e a consideralos como compo- sicions pechadas e restos estaticos illados no tempo e no espazo (Diaz-Guardamino, 2008: 33). O mesmo ocorre no caso dos achados de "tesouros", nos que a falta de in- formacion contextual, focaliza a atencion nos propios obxectos (Comendador e Men- dez, 2009). Os resultados preliminares do proxecto a desenvolver no contorno do Monte Urdineira venen de amosar o interese do estudo destes lugares en micro e meso esca- la para dinamizar 0 noso actual conecemento destes fenomenos. En si'ntese podemos conclui'r que, lonxe de ser achados illados (arqueoloxica e circunstancialmente), estan en relacion cun contexto arqueoloxico local, rexional e intra- rexional que os dota de contido. A contiguidade de manifestacions arqueoloxicas no lugar do Cichon poden'a in- dicar para a estatua menhir unha cronoloxi'a antiga do III milenio a.C, datacion suxe- rida para os exemplares de Ataude eTremedal que presentan 0 ti'pico motivo subrec- tangular alongado no anverso (Bueno, et al. neste volume, recollido en Alves e Reis, 2009:84). Sen embargo, a sua contextualizacion nun marco mais amplo, permite para nos propor a sua vinculacion co poboamento desenvolvido na zona entre os mediados do II e inicios do I milenio a.C, ai'nda que sen desbotar a sua integracion nun entorno xa empregado previamente para diversas actividades, inclui'das as funerarias. Neste senso, como ten suxerido Diaz-Guardamino (2008), poden'a interpretarse a estatua como marcadordun lugar no que se realizan'an rituais de conmemoracion a individuos xa mortos, a traves dos que o grupo reafirman'a o seu sentido colectivo mediante a memoria social. A cultura material reflicte un discurso semellante ao do consumo das elites sociais no resto de Europa para este momento, creadora de identidades mediante obxectos de difi'cil acceso e cunha carga simbolica semellante en amplas rexions. 28 "En elTermino deTameiron, existen dos galenas que tienen las bocas derrumbadas. Se dice que los moros sacaron oro de ellasyque lo cambiaron por leche, queso y trapos encarnados, a los que eran muy aficionados invitando al trueque con lafrase: "Cristiana dame tu pobreza queyo te dare mi riqueza". Vid. tamen Rivas e Rodriguez (2002: 93-96). 234 Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia A vinculacion da estatua co cruce de importantes vi'as de circulacion tanto en sentido norte-sur, como leste-oeste, asj como a presenza de importantes recursos de estano nos inicios do desenvolvemento da metalurxia do bronce, poden'an falar do xurdimento de elites neste eido xeografico cun interese no control do transito entre o litoral e a meseta, tanto de materials coma de gando ou de bens. Un interese sobre o control territorial que seguira sendo efectivo na Idade de Ferro e na epoca romana. Para consideracions mais axeitadas habera que esperar ao procesamento do resto da informacion recollida na prospeccion, que eventualmente podera ofertar unha achega ao conecemento dos patrons de poboamento e de mobilidade no entor- no do Monte Urdineira, nunha perspectiva transversal e diacronica. A intervencion do ano 2009 non so ten axudado a consolidar a idea da alta po- tencialidade da zona en canto aos recursos arqueoloxicos ou paisaxi'sticos, e as po- sibilidades da posta en valor dos mesmos dentro dun modelo de valorizacion e de desenvolvemento sostible, senon que permite tamen unha mellor valoracion das cir- cunstancias concretas do contorno, polo que e posible mellorar e axustar o deseno de futuras actuacions que, esperamos, tehan lugar nun futuro proximo. Por ultimo, as fronteiras actuais, alleas aos fenomenos da Prehistoria, obrigan a unha mais que necesaria coordinacion e colaboracion entre investigadores dos dous lados da raia, con resultados habitualmente proveitosos, do que e mostra evidente este volume. Agradecementos Queremos amosar 0 noso agradecemento a todas as persoas sen as que non ten'a sido posible este proxecto, especialmente a J. Rodriguez Cruz (Pepe); a Beatriz Vaquero, Francisco Javier Rodriguez e Mercedes Durany da Universidade deVigo; a Lois Mendez, MaraVeiga e Francisco Farina do Museo Arqueoloxico de Ourense; a Santiago Vieito de AKROS XIP-SLNE; a Vicente Feijoo do Proxecto Toponimia de Galicia; a Cristina Fernandez, Marta Loren, Abraham Herre- ro, Jose Luis Peina e ao resto do equipo da intervencion, as! como as xentes de Rios e A Gudina. Para a realizacion do traballo foi inestimable a axuda de Tarficio D. Maciel, Marta Diaz Guar- damino Uribe, Angel Concheiro e do equipo de Arqueomalacologi'a da Universidade de Leon. Finalmente agradecemos a Raquel Vilaca o seu convite para publicar este texto. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia Bibliografia ABOAL, R., AYAN, X., PRIETO, P. (2002) - El yacimiento galaicorromano de Agro de Ouzande (Silleda, Pontevedra). Santiago de Compostela: LAR. ALVES, L, REIS, M. (2009)-No limiardas"artes"?-questoesemtornoda permeabilidade de fronteiras temporais e espacias da arte rupestre deTras-Os-Montes Ocidental. In Actas Congresso Transfronteirigo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 45-92. ARMBRUSTER, B. (1999) - Techniques d'orfevrerie prehistorique des toles d'or en Europe atlantique des origines a I'introduction du fer. L'ordans I'antiquite, de la mine a I'objet. Supplement Aquitania, p. 237-249. ARMBRUSTER, B. (2000) - Goldschmiedekunst und Bronzetechnik: Studien zum Metallhan- dwerk der Atlantischen Bronzezeit auf der Iberischen Halbinsel. Montagnac: Editions Mo- nique Mergoil. BARANDELA, I., LORENZO, J.M. (2004) - Petroglifos de Ourense: reflexions a un primeiro recon- to da arte rupestre prehistorica na provincia. Ourense: Deputacion Provincial. BARANDELA, I., LORENZO, J.M. (2007) -O Santiago Matamouros, asferraduras e a construcci- 6n simbolica do espacio porterras da Mezquita: unha proposta de analise dos petroglifos historicos. Raigame: revista de arte, cultura e tradicions populares, Ourense, 26, p. 44-57. BETTENCOURT, A. (2005) - A estatuaria. In J.M. Hidalgo (Coord.) Arte e Cultura de Galicia e Norte de Portugal. Vigo: Nova Galicia, Vol. 1, p. 166-177. BETTENCOURT, A (2009) - Praticas Funerarias da Idade do Bronze deTras-os-Montes e da Ga- liza oriental. In Actas Congresso Transfronteirigo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p.11-23. COMENDADOR, B. (2009) - Boton da Urdiheira. Peza do Mes do Museo Arqueoloxico Provincial de Ourense, Ourense, Febreiro 2009, p. 1-4.[On-line] Direccion URL: http://www.musar- qorense.xunta.es/pdfs/pezasmes/pm_2009_02.pdf COMENDADOR, B., BETTECOURT, A. (2009) - Nuevos datos sobre la primera metalurgia del bronce en el noroeste peninsular: la contribucion de Bouqa da Cova da Moura (Arde- gaes, Maia). In Actas I Jornadas Arqueologicas da Bacia do Rio Leca, Matesinus, Mato- sinhos, 6, [On-line] Direccion URL: http://webs.uvigo.es/beacomendador/index_archi- vos/Jornadas.pps COMENDADOR, B., MENDEZ, J.L. (2009) - A recuperacion dun contexto para un "tesouro" prehistorico: un proxecto de investigacion e valorizacion patrimonial para O Monte Ur- dineira (Rios- A Gudina, Ourense). In Actas Congresso Transfronteirigo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras", Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 25-44. CONCHEIRO, A., VILASECO, I. (no prelo) - Anforisco de vidrio de tipo mediterraneo en Valda- mio (Os Rios, Ourense). Una reflexion sobre el intercambio en la cultura castrena del NW Peninsular. Archivo Espanol de Arqueologia, Madrid. DlAZ-GUARDAMINO, M. (2008) - Iconical signs, indexical relations: Bronze Age stelae and sta- tue-menhirs in the Iberian Peninsula, Journal of Iberian Archaeology, Porto, n, p. 31-45. FERRO COUSELO, J. (1952) - Los petroglifos de termino y las insculturas rupestres en Galicia. Ourense: Museo Arqueoloxico. FERREIRA, E. (1988) - Los caminos medievales de Galicia. Ourense: Boleti'n Auriense, Anexo, 9. Estelas e Estdtuas-menires: da Pre d Proto-historia FIGUEIREDO, E., SENNA-MARTfNEZ, J.C., SILVA, R.J.C., ARAUJO, M.F., VENTURA, J.M.Q. (2007) - Late Bronze Age metal artefacts from an orientalising burial (?) at "Fraga dos Corvos": A first archaeometallurgical approach. In Proc. Archaeometallurgy in Europe. Associazione Italiana di Metallurgia. Milano. FIGUEIREDO, E., SENNA-MARTINEZ, J.C., SILVA, R.J.C., ARAUJO. M.F. (2009) - Orien- talizing Artifacts from Fraga dos Corvos Rock Shelter in North Portugal. In, Mate- rials and Manufacturing Processes, 24: 9, p. 949- 954. [On-line] URL http://dx.doi. org/10.1080/10426910902982508. GONZALEZ GARCIA, J. (2009) - Repensando el pasado: cambio social e iconografi'a guerrera en la Edad del Hierro del Noroeste de la Peninsula Iberica. Actas CongressoTransfron- teirigo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 123-152. GONZALEZ RUIBAL, A. (2006-2007) - Galaicos. Poder y comunidad en el Noroeste de la Pe- ninsula Iberica (1200 a.C.-sod.C). ACoruha: Museo Arqueoloxico e Historico Castelode San Anton, Brigantium, 19, 2. GONZALEZ RUIBAL, A. (2009) - Cultura de frontera. O distrito de Vila Real e a zona meri- dional da provincia de Ourense na Idade do Ferro. In Actas CongressoTransfronteiric,o de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p.153-160. IGME (1982) -Mapa minero-metalogenico deGalicia E. 1: 400.000. Memoria. Madrid: Instituto Geologico y Minero de Espafia. JORGE, Susana Oliveira, JORGE, VitorOliveira (1991) - Incursoes na Pre-historia. Porto: Funda- gao Eng. Antonio de Almeida. LARRUGA, E. (1784-1800) - Memoriaspoliticasy economicas sobre losfrutos, comercio, fdbricas yminasde Espafia. Madrid: XLI, XLII, Imprenta de Benito Cano. L6PEZ CUEVILLAS, F. (1956) - Unha cueva con tres niveles arqueologicos. Cuadernos de Estu- dos Galegos, Santiago de Compostela: XI, 34, p. 297-299 LOPEZ CUEVILLAS, F. (1958) - Un disco solar. Cuadernos de Estudios Gallegos, Santiago de Compostela: XIII, 41, p. 292-296. MAClAS, M. (1921) - Importante hallazgo arqueologico. Boletm da Comision de Monumentos Historicos e Artisticos de Ourense, Ourense: IV, 140, p. 335-336. MEIJIDE, A. (1963) - La antigua minen'a del estano en el valle de Monterrey. Cuadernos de Es- tudos Galegos, Santiago de Compostela: XVIII, 55, p. 190-234. PARCERO, C. (2001) - La construccion del paisaje social en la Edad del Hierro del Noroeste Ibe- rico. Monografias de Arqueoloxi'a, Historia e Patrimonio, n° 1. Ortigueira: Fundacion F. M. Ortegalia. PEREA, A. (2005) - Mecanismos identitarios e de construccion de poder na transicion Bronce- -ferro. Trabajos de Prehistoria, Madrid, 62:2, p. 91-103. PEREZ ALBERTI, A. (Dir.) (1982) -Xeografia de Galicia. Tomo I: 0 Medio. A Coruna: Editorial Salvora. PRIETO, L. (1945-1946) - Antiguas minas del no Camba. Comision Provincial de Monumentos Historicosy Artisticos de Orense, Ourense: XV, p. 116-121. PRIETO, P., LANTES, O., MARTfNEZ, A. (2009a) - Dos enterramientos de la Edad del Bronce en la Provincia de Ourense. In Actas Congresso Transfronteiriqo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 93-105. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia PRIETO, P., MARTINEZ, A„ LANTES, O., GIL, D. (2009b) - Estudio de la ceramica del yacimien- todefosas de Fraga do Zorro. In Actas CongressoTransfronteirigo de Arqueologia: "urn Patrimonio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 106-122. PUNGlN, A. (2009) - Patrones de situacion de los asentamientos tipo castro en la Comarca de As Frieiras (Orense). In Actas CongressoTransfronteiriqo de Arqueologia: "urn Patrimo- nio sem Fronteiras". Revista Aquae Flaviae, Chaves, 41, p. 237-245. RIVA5, E. e RODRIGUEZ, J. (2002) - Terra das Frieiras. Ourense: Deputacion Provincial. RODRIGUEZ COLMENERO, A. (1987) - Fontes epigrdficas. Chaves: Aquae Fraviae, I. RODRfGUEZCRUZ, J. (2009) - Aestatua-menhirdoTameiron (AGudina). A Nosa Bisbarra.V\a- na do Bolo, 19, p. 65. ROMERO, A. (1926)- Notas para un estudo da Urdineira. Nos, Santiago de Compostela, 31, p. 36-41. RUIZ-GALVEZ, Ma. (1998) - La Europa Atldntica en la Edad del Bronce. Un viaje a las rakes de Europa Occidental. Barcelona: Editorial Cn'tica. SANCHES, Ma de J. (1997) - Prehistoria Recente deTras-Os-Montes e Alto Douro. Porto: Socie- dade Portuguesa de Antropologia e Etnologia. SENNA-MARTlNEZ, J.C., VENTURA, J.M., CARVALHO, H.A., FIGUEIREDO, E. (2006) - A Fraga dos Corvos (Macedo de Cavaleiros): un sitio de habitat do "Mundo Carrapatas" da pri- meira Idade do Bronze em Tras-Os-Montes Oriental. Cadernos Terras Quentes, Macedo dos Cavaleiros, 2, p. 61-82. SENNA-MARTfNEZ, J.C., LU(S, E. (2009) - A Fraga dos Corvos (Macedo de Cavaleiros): Urn sftio de Habitat da Primeira Idade do Bronze em Tras-os-Montes Oriental. A Campanha 6 (2008). Cadernos Terras Quentes, Macedo dos Cavaleiros, 6, p. 69-79. SUAREZ, J. (1990) - Boton e brazaletes da Urdineira (n° 45, 46, 47 do catalogo). In Galicia No Tempo. Xunta de Galicia, Santiago de Compostela, p. 140-142. TABOADACHIVITE, J. (1955) - Carta arqueologica de la comarca de Venn. In IHCongreso Natio- nal de Arqueologia, Zaragoza, 1953. Diputacion Provincial, Zaragoza, p. 333-352. TABOADA CHIVITE, J. (1973) - Los moldes de Erosa. In XII Congreso National de Arqueologia. Jaen, lgyi, Zaragoza, p. 227-235. TEIXEIRA, C, FERNANDES, M. S. C. (1963-1964) - Machados pianos de bronze de Montale- gre. Trabalhos de Antropologia e Etnologia, Porto, XIX, p. 169-173. VAZ DE FREITAS, I. (2006)- Mercadores entre Portugal e Castela na Idade Media. Gijon: Edicio- nesTrea. VARELA, C. e LOPEZ, A. (1991-1992) - Fichas do Inventario de Xacementos Arqueoloxicos da Direction Xeral de Patrimonio da Xunta de Galicia. Concellos de Rids e A Gudina. Santiago de Compostela: Inedito. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia Principal's vias de paso natural e de comunicacion. Localizacion de estatuas-menhir: 1. Muino de San Pedro. 2. Chaves. 3. Faioes. 4. 0 Tameiron. Estampa i - Localizacion da area de estudio e da estatua menhir do Tameiron e esquema da localizacion de estatuas menhir do Noroeste Peninsular. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia 241 Estampa 4 - (1). Vista do tumulo 1 dende 0 nordes. (2). Aspecto do tumulo 1 dende o norte. (3). Restos dunha posible coiraza no sector sur. (4). Detalle da acumulacion de pedras a noroeste. (5). Vista dos restos do tumulo 2 e do afloramento 1 dende o leste. (6). Detalle da acumulacion de pedras da posible coiraza no sector suroeste do tumulo 2. 242 Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia Estampa 5 - (1). Vista do tumulo 1 dende o afloramento 1 ao leste. (2) Vista do afloramento 1 dende o norte. (3) Detalle do bloque 1 dende 0 leste. (4) Detalle do bloque 2 dende 0 este. (5) Detalle de motivos gravados no bloque 2. Estampa 6 - (1). Vista do afloramento 2 dende o oeste. (2). Vista do afloramento 2 dende o nordes. (3). Estrutura de pedras ao leste do afloramento 2. (4) Detalle dunha posible cazoleta no sector sur do afloramento 2. (5). Detalle dunha posible cazoleta no sector norte do afloramento 2. Estelas e Estatuas-menires: da Pre a Proto-historia 243 Estampa 7 - Calco e fotografi'as do rexistro da estatua menhir doTameiron. 244 Estelas e Estdtuas-menires: da Pre a Proto-historia 7°10- 7°00' 50' Estampa 8 - Localizacion dos xacementos do contorno da estatua menhir do Tameiron citados no texto: 1. Tumulo de Val da Lagoa (Santiago de Carracedo, AG); 2. A Medorra (AG); 3. Castro da Ribeira (AG); 4. Petroglifos de Leiras da Preseira (AG); 5. Castro de Val da Cal (AG); 6. Xacemento Romano de Bouzas (S. Mamede de Pentes, AG); 7. As Muradellas (Tameiron, AG); 8. Castro de A Corbiza (Tameiron, AG); 9. Castro de O Circo (Tameiron, AG); 10. Tras do Castro (Pentes, AG); 11. Castro de Barxa (AG); 12. Fraga do Pombal (AG); 13. Castro de San Lourenzo (AG); 14. Fraga da Moura (Castrelo de Cima, Rios); 15. Castro de Cabanco dos Mouros (Castrelo de Abaixo, Rios); 16. Castro de As Cabarquellas (Progo, Rios); 17. Cista da Forxa (Progo, Rios); 18. Valdamio (Rios); 19. Pe- dra Vidueira (O Navallo, Rios); 20. Castelo do Navallo (Rios); 21. Castro de Pedroso (Tra- sestrada, Rios); 22. Tumulo deChaira das Pozas (Trasestrada, Rios); 23. Cova dasChoias (AG-Rios); 24. Localizacion do achado do "Tesouro" da Urdineira (Parada da Serra, AG).